Đối tác lớn nhất ngưng nhập, gạo Việt có bị ảnh hưởng?

Quyết định bất ngờ của Philippines tạm ngưng nhập khẩu gạo trong 60 ngày bắt đầu từ ngày 1/9/2025 đã tạo ra làn sóng lo ngại trong ngành xuất khẩu nông sản Việt Nam. Với tư cách là nhà nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới và cũng là thị trường tiêu thụ quan trọng nhất của gạo Việt Nam, chiếm gần 45% tổng lượng xuất khẩu, động thái này của Manila đặt ra nhiều câu hỏi về tác động đến ngành lúa gạo trong nước.

Cú sốc từ đối tác chiến lược

Thông báo của Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. về việc tạm dừng nhập khẩu gạo được đưa ra khá đột ngột, chỉ sau 2 ngày kể từ khi Bộ Nông nghiệp Philippines đề xuất biện pháp này. Quyết định nhằm bảo vệ nông dân trồng lúa nội địa đang đối mặt với giá lúa giảm mạnh đến 31% so với cùng kỳ năm trước. Đây là một bước ngoặt đáng kể khi Philippines đang nhập khẩu lên tới 4,8 triệu tấn gạo năm 2024 và dự kiến sẽ tăng lên mức kỷ lục 5,1 triệu tấn trong năm 2025.

Mối quan hệ thương mại gạo giữa Việt Nam và Philippines có tính chất bổ sung cho nhau rất rõ rệt. Việt Nam chiếm khoảng 80% thị phần gạo nhập khẩu của Philippines, trong khi thị trường này lại đóng góp gần 43% tổng khối lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2025. Sự phụ thuộc lẫn nhau này khiến bất kỳ biến động nào từ phía Philippines đều có khả năng tạo ra những tác động đáng kể đến ngành xuất khẩu gạo Việt Nam.

Phân tích tác động thực tế

Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia và doanh nghiệp trong ngành, tác động từ quyết định tạm ngưng nhập khẩu của Philippines có thể không nghiêm trọng như lo ngại ban đầu. Yếu tố thời gian đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu những ảnh hưởng tiêu cực. Lệnh tạm ngưng chỉ có hiệu lực từ ngày 1/9, tạo ra một khoảng thời gian gần một tháng để các nhà nhập khẩu Philippines tăng cường mua sắm nhằm dự trữ gạo phục vụ tiêu thụ trong suốt 60 ngày tạm ngưng.

Bà Phan Mai Hương từ chuyên trang SS Rice news nhận định rằng khả năng các nhà nhập khẩu tăng mua gạo Việt Nam trong thời gian tới là rất cao, dựa trên hai yếu tố chính: giá gạo Việt Nam hiện tại khá cạnh tranh và chất lượng vượt trội so với sản phẩm nội địa Philippines. Điều này có thể dẫn đến một đợt tăng trưởng ngắn hạn trong xuất khẩu gạo sang thị trường này trước khi lệnh cấm có hiệu lực.

Chu kỳ sản xuất tạo lợi thế

Một yếu tố thuận lợi khác là chu kỳ sản xuất lúa gạo của Việt Nam phù hợp với lịch trình tạm ngưng của Philippines. Vụ thu hoạch lúa hè thu hiện tại đã đạt khoảng 80%, nghĩa là nguồn cung trong nước không còn nhiều và khả năng giảm giá là thấp. Khi lệnh tạm ngưng có hiệu lực từ đầu tháng 9 cũng là thời điểm Việt Nam kết thúc vụ thu hoạch này. Sau 60 ngày, khi Philippines mở lại nhập khẩu vào đầu tháng 11, Việt Nam sẽ bước vào đợt thu hoạch vụ thu đông với nguồn cung mới.

Thời điểm cuối năm thường là mùa cao điểm nhập khẩu gạo của nhiều thị trường, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ sản phẩm. Sự đồng bộ này giữa chu kỳ sản xuất của Việt Nam và nhu cầu thị trường có thể giúp giảm thiểu đáng kể những tác động tiêu cực từ quyết định tạm thời của Philippines.

Rủi ro và cảnh báo từ doanh nghiệp

Dù đánh giá tác động không quá nghiêm trọng, các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn tỏ ra thận trọng trước những biến động thường xuyên của thị trường Philippines. Ông Nguyễn Văn Thành từ Công ty Phước Thành IV chỉ ra rằng những năm gần đây, thị trường này liên tục biến động mạnh với những chính sách thuế quan thay đổi liên tục để điều tiết giá cả. Từ việc giảm thuế nhập khẩu từ 35% xuống 15% vào tháng 6/2024 để hạ nhiệt giá gạo, đến nay lại đề xuất tăng thuế trở lại 25-35%, cho thấy tính bất ổn của môi trường kinh doanh.

Sự biến động này đòi hỏi các doanh nghiệp Việt Nam cần có chiến lược linh hoạt và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Việc phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường duy nhất, dù lớn như Philippines, tiềm ẩn những rủi ro không nhỏ khi chính sách của nước nhập khẩu có thể thay đổi bất ngờ.

Xu hướng xuất khẩu và thách thức nguồn cung

Một nghịch lý thú vị trong ngành gạo Việt Nam là việc xuất khẩu liên tục tăng trong khi nguồn cung nội địa có xu hướng giảm. Trong 7 tháng đầu năm 2025, Việt Nam đã xuất khẩu 5,5 triệu tấn gạo, tăng 3,1% so với cùng kỳ năm trước, mặc dù nhiều nông dân đã giảm xuống chỉ trồng 2 vụ thay vì 3 vụ như trước đây do lợi nhuận không cao.

Điều này được lý giải bằng việc Việt Nam đã chi tới 1 tỷ USD để nhập khẩu gạo, tăng 31% so với cùng kỳ, chủ yếu từ các nước lân cận và gạo giá trị thấp từ Ấn Độ để phục vụ chế biến các sản phẩm thứ cấp như bún, phở, bánh tráng. Mô hình này cho phép Việt Nam duy trì và mở rộng hoạt động xuất khẩu ngay cả khi sản lượng nội địa có hạn chế.

Triển vọng và định hướng

Với mục tiêu xuất khẩu 7,5 triệu tấn gạo trong năm 2025, Việt Nam cần xuất khẩu thêm khoảng 2 triệu tấn trong 5 tháng cuối năm, tương đương 400.000 tấn mỗi tháng. Con số này cho thấy áp lực không nhỏ, đặc biệt khi thị trường chủ lực Philippines tạm thời đóng cửa.

Tuy nhiên, sự đa dạng hóa thị trường đã bắt đầu mang lại kết quả tích cực. Ghana và Bờ Biển Ngà đã trở thành những thị trường quan trọng với thị phần trên 11% mỗi nước, và giá trị xuất khẩu sang các thị trường này tăng mạnh 53,5% và 97% tương ứng so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển các thị trường thay thế để giảm sự phụ thuộc vào Philippines.

Quyết định tạm ngưng nhập khẩu gạo của Philippines, dù tạo ra những lo ngại ban đầu, nhưng với sự chuẩn bị kỹ lương và tận dụng các yếu tố thuận lợi về thời gian và chất lượng sản phẩm, ngành gạo Việt Nam có thể vượt qua giai đoạn khó khăn này. Quan trọng hơn, đây cũng là cơ hội để các doanh nghiệp xem xét lại chiến lược kinh doanh, đa dạng hóa thị trường và giảm thiểu rủi ro trong tương lai.